monde-diplomatique.gr

Accueil du site > Le diplo en grec > 2013 > 12. Δεκέμβριος > Ρήγμα στους κόλπους των συγγραφέων

ΑΙΓΥΠΤΟΣ

Ρήγμα στους κόλπους των συγγραφέων

samedi 21 décembre 2013, par Awad Fadi , Talon Claire , [Λογοθέτης Χάρης (μτφ)]

Στην Αίγυπτο, ενώ η καταστολή κλιμακώνεται στο όνομα του « πολέμου κατά της τρομοκρατίας », εξέχουσες μορφές του κόσμου της διανόησης, που νοσταλγούν τον νασερισμό και συχνά τοποθετούνται στην Αριστερά, έχουν δηλώσει την υποστήριξή τους στον στρατό. Αυτή η γενιά των παλιών αμφισβητείται από συγγραφείς και καλλιτέχνες που απορρίπτουν την επιστροφή στο « βαθύ κράτος » και την προδοσία των ιδανικών της επανάστασης.

Οι στυλοβάτες της σύγχρονης αιγυπτιακής λογοτεχνίας ψέλνουν απροσδόκητα έναν ύμνο που δοξάζει τον στρατηγό Αμπντέλ Φάταχ Αλ-Σίσι ! Ενώ η χώρα βλέπει, μέρα με τη μέρα, να γίνεται όλο και πιο ευδιάκριτο το φάσμα ενός στρατιωτικού καθεστώτος, οι πιο διάσημοι διανοούμενοί της -οι συγγραφείς Σοναλάχ Ιμπραήμ, Γκαμάλ Γκιτάνι, Μπαχάα Ταχέρ, ο ποιητής Άχμεντ Φουάντ Νέγκμ και άλλες μορφές της λεγόμενης « γενιάς του ‘60 »- ενώνουν τις φωνές τους με την πολιτική τάξη και τη μεγαλύτερη μερίδα της κοινής γνώμης στην ομόθυμη αναγνώριση του Αλ-Σίσι ως « εθνικού ήρωα » με προεδρική ακτινοβολία. Συμφωνούν, μάλιστα, με επιτυχημένους συγγραφείς της επόμενης γενιάς, όπως ο Αλαά Ελ-Ασουάνι ή ο Κάλεντ Αλ-Καμίσι.

Έπρεπε οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι να γίνουν μισητοί για να μπορέσουν συγγραφείς που παλαιότερα φυλακίζονταν από τον Γκαμάλ Άμπντελ Νάσερ και τον Ανουάρ Ελ-Σαντάτ και που διατυπώνουν εδώ και σχεδόν σαράντα χρόνια δριμεία πολιτική και κοινωνική κριτική στο καθεστώς, να επιδοκιμάσουν την αιματηρή καταστολή που έχει εξαπολυθεί κατά της Μουσουλμανικής Αδελφότητας από τον Ιούλιο του 2013 : πάνω από 1.500 νεκροί, εκατοντάδες τραυματίες, χιλιάδες φυλακισμένοι και εκατοντάδες αγνοούμενοι. Ιδιαίτερα ο Ελ-Ασουάνι, ο διάσημος συγγραφέας του βιβλίου Το Κτίριο Γιακουμπιάν, μιας περιγραφής του τέλους της κυριαρχίας του Χόσνι Μουμπάρακ, που εκδόθηκε το 2002 και έγινε διεθνής εμπορική επιτυχία [1], είχε συμβάλει, στα τέλη της δεκαετίας του 2000, στην ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης γύρω από τις παρεκτροπές του καθεστώτος, με εβδομαδιαία άρθρα που προετοίμασαν το έδαφος για το επαναστατικό κίνημα της 25ης Ιανουαρίου 2011.

« Η αριστερή διανόηση της Αιγύπτου έγινε ξαφνικά “φασιστική” ; », αναρωτιόταν η Le Monde την επομένη της ανατροπής του Μοχάμεντ Μόρσι [2]. Ήταν σαν να αγνοεί κανείς το σοκ που προκάλεσε η επιστροφή των στρατιωτικών στους κόλπους των διανοουμένων, όπου οι συζητήσεις είναι ζωηρές, ακόμη κι αν δεν φθάνουν στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων, οι οποίες στηρίζουν πλέον στο σύνολό τους τον στρατό. Πέρα από την πολιτική σύγκρουση μεταξύ υποστηρικτών και αντιπάλων του στρατηγού Αλ-Σίσι, το πραξικόπημα της 3ης Ιουλίου έφερε στο φως ένα ρήγμα στο εσωτερικό του πνευματικού κόσμου σχετικά με τον ρόλο των εκπροσώπων του και τον χαρακτήρα του κράτους.

Αυταπάτες και μύθοι

Γιατί, μολονότι μπορεί να φαίνεται παράδοξο να βλέπει κανείς παλαίμαχους αντικαθεστωτικούς να υποστηρίζουν ένα στρατιωτικό καθεστώς, υπάρχει μια λογική στην τοποθέτηση των συγγραφέων αυτών. Υπήρξαν πάντοτε ένθερμοι υποστηρικτές του κράτους, του οποίου η αλληγορική μορφή διατρέχει τα έργα τους. Ένα κράτος που, σύμφωνα με τους ίδιους, απειλείται από δύο βασικές πληγές : τη διαφθορά και τους ισλαμιστές. Συνέβαλαν στη διατήρηση της μεγάλης αφήγησης που κυριαρχεί στα έδρανα της Συντακτικής Συνέλευσης, συνέλευση στην οποία ο στρατηγός Αλ-Σίσι, την κατάλληλη στιγμή, όρισε μέλη και αρκετούς διανοούμενους που υιοθετούν τη συγκεκριμένη προσέγγιση, όπως ο Μοχάμεντ Σαλμάουι, πρόεδρος της Ένωσης Συγγραφέων, ο οποίος είναι σήμερα εκπρόσωπος της επιτροπής που έχει αναλάβει να συντάξει το νέο Σύνταγμα της χώρας. Αυτό το εξιδανικευμένο κράτος προστάτη, απαλλαγμένο από τη διαφθορά και τους ισλαμιστές, υποτίθεται ότι ενσαρκώνει ο στρατηγός Αλ-Σίσι. Μάλιστα, σύμφωνα με τους συγγραφείς αυτούς, « το κράτος θριαμβεύει », όπως εξηγεί ο Γκιτάνι στις σελίδες της εφημερίδας Akhbar Al-Youm [3].

Η συγκεκριμένη μεγάλη αφήγηση με τους νασερικούς τόνους είχε ήδη υιοθετηθεί από τον Ναγκίμπ Μαχφούζ, που κέρδισε το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1988 και αποτελεί το απόλυτο πρότυπο των συγγραφέων αυτών. Ο Μαχφούζ εξηγούσε στα Απομνημονεύματά του : « Το 1954, όταν ο Νάσερ κατάφερε να ανατρέψει τον Μοχάμεντ Ναγκίμπ [4](...), τα συναισθήματά μου απέναντί του ήταν μάλλον αρνητικά. Δεν ένιωσα μεγάλη συμπάθεια όταν έγινε απόπειρα δολοφονίας εναντίον του, στην πλατεία της Μάνσια, στην Αλεξάνδρεια, το 1954. Την ίδια στιγμή, όμως, δεν ένιωθα συμπάθεια ούτε για τους Αδελφούς Μουσουλμάνους (...). Για τους λόγους αυτούς, αν και δεν ήμουν ευχαριστημένος με την απόφαση του Νάσερ, την επομένη της επανάστασης του 1952, να απαγορεύσει όλα τα πολιτικά κόμματα εκτός από τους Αδελφούς Μουσουλμάνους, ένιωσα, πάντως, ικανοποίηση όταν απαγόρευσε και αυτούς μετά από τη συγκεκριμένη απόπειρα δολοφονίας [5] ».

Η πίστη στο κράτος στοίχισε στους φορείς της τον τίτλο « διανοούμενοι του Διαφωτισμού ». Αλλά, παρόλο που υπήρξαν σύμβολα της ανεξάρτητης κουλτούρας, εδώ και πολύ καιρό ενσωματώθηκαν στον κορμό του επίσημου πολιτισμού. Η άρνηση αποδοχής ενός λογοτεχνικού βραβείου του υπουργείου Πολιτισμού, όπως έκανε ο Ιμπραήμ το 2003, ή οι προσβολές προς τον υπουργό Πολιτισμού από τις σελίδες της Akhbar Al-Abab, όπως έκανε ο Γκιτάνι, δεν τους εμπόδισε να ενταχθούν στο πάνθεον που αναγνωρίζει το Ανώτατο Συμβούλιο Πολιτισμού, η Ένωση Αιγύπτιων Συγγραφέων, η Λυρική Σκηνή ή οι τηλεοπτικές εκπομπές, όλοι τους « επίσημοι » θεσμοί.

Μπορεί κανείς να πει για τους συγγραφείς αυτούς ότι πάντοτε επέκριναν το κράτος από μέσα, επανενεργοποιώντας, παράλληλα, το μοντέλο του « φωτισμένου » διανοούμενου που καθοδηγεί τον λαό και εκπληρώνει υψηλή κοινωνική αποστολή [6]. Με αυτή την έννοια, επίσης, ο Ελ-Ασουάνι, παρά τον ρόλο του στην επανάσταση του Ιανουαρίου του 2011, είναι περισσότερο δεμένος με τη γενιά της δεκαετίας του 1960 και τα λογοτεχνικά πρότυπά της, παρά με τη γενιά της δεκαετίας του 1990.

Γιατί, στο μεταξύ, έχει εμφανιστεί μια καινούργια γενιά συγγραφέων, ιδιαίτερα μυθιστοριογράφων, η οποία, παρ’ ότι δεν είχε την εμπορική επιτυχία των παλαιότερων, κρατήθηκε συνειδητά έξω από τους θεσμούς. Ένα πρωτοποριακό σύμπαν που αγνοούν σε μεγάλο βαθμό οι Δυτικοί εκδότες και που συνδυάζει κριτική των δογμάτων και ανανέωση στις καλλιτεχνικές φόρμες.

Οι Μουσταφά Ζίκρι, Γιασέρ Άμπντελ Λατίφ, Χαϊτάμ Αλ-Ουαρντάνι, Μάι Τελμισάνι, Γιουσέφ Ρακά, Ιχάμπ Άμπντελ Χαμίντ, Γουαέλ Άσρι, Μπάσμα Άμπντελ Αζίζ, Ναέλ Ελ-Τούκι, Αχμέντ Νάγκι, Αχμέντ Αλ-Αϊντί, Μοχάμεντ Κέιρ, Μοχάμεντ Ραμπιέ, Μανσούρα Αζεντίν είναι οι εκπρόσωποι αυτής της λογοτεχνικής πρωτοπορίας. Στα έργα τους, το κατεστημένο των νασερικών και αριστερών διανοουμένων δεν βλέπει παρά « απομεινάρια από την καταστροφή της παγκοσμιοποίησης και αερολογίες μερικών κακομαθημένων παιδιών της πόλης », όπως συνοψίζει ο ποιητής και μυθιστοριογράφος Άμπντελ Λατίφ.

Πέρα από τα διάφορα λογοτεχνικά είδη, μια κοινή ευαισθησία ενώνει τους συγγραφείς αυτούς, οι οποίοι έχουν πάρει αποστάσεις από το μαχφουζιανό μοντέλο και από το ιστορικό μυθιστόρημα, τα οποία εκτιμούν ιδιαίτερα οι παλαιότεροι συνάδελφοί τους. Με μια αδυναμία στους αντιήρωες, τους περιθωριακούς και τους απατεώνες, αυτά τα « μπάσταρδα » και σύντομα διηγήματα, συχνά γεμάτα σχέδια, ανθούν στα ερείπια των μεγάλων αφηγήσεων –εθνικισμός, νασερισμός, κομμουνισμός, σοσιαλισμός, παναραβισμός, ισλαμισμός- κατεδαφίζοντας με χαρά πατρίδα και κράτος και απομυθοποιώντας τον ρόλο του καλλιτέχνη. Μια « ημιτελής λογοτεχνία », σύμφωνα με τον Αλ-Ουαρντάνι [7], ή ακόμα « ανώριμη », σύμφωνα με τον Ζίκρι, μια λογοτεχνία που υιοθετεί, για παράδειγμα, την τεχνική της αυθόρμητης αφήγησης, χωρίς προκαθορισμένο συγγραφικό σχέδιο [8].

Οι συγγραφείς αυτοί, εκτός του ότι συχνά ονειρεύονται ανοιχτά την κατάργηση του υπουργείου Πολιτισμού, δεν διστάζουν να σατιρίσουν την επίσημη Ιστορία και τους μύθους που συγκροτούν το αιγυπτιακό κράτος. Φαντάζονται την κρατική αποκαθήλωση μέσα από ένα κύμα αντίπαλων ουτοπιών και καταστροφών και από την ανάδυση ενός παράνομου σύμπαντος γεμάτου απατεώνες [9].

« Η διαρκής επανάληψη του παραληρήματος των σεΐχηδων του νασερισμού για το κράτος και την κεντρική εξουσία που προστατεύεται από τους στρατιωτικούς και από έναν ηγέτη που τους φέρνει στον νου τον Νάσερ, θυμίζει τις παραισθήσεις από τραμαδόλη [10] », δηλώνει ο νεότατος μυθιστοριογράφος Νάγκι, του οποίου το επόμενο μυθιστόρημα, το Istikhdam Al-Hayat (« Η συνήθεια της ζωής »), που πρόκειται να κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Dar Al-Tanouir, περιγράφει το Κάιρο σαν μια πληθώρα υπόγειων κοινοτήτων που σαρώνονται από πανίσχυρους ανέμους. « Τους γηραιότερους διανοούμενους μπορεί να τους ευχαριστεί να εμπιστεύονται τους στρατιωτικούς, αλλά οι νέοι που έχουν υπηρετήσει στον στρατό ή έχουν φυλακιστεί από τους στρατιωτικούς δεν παρασύρονται από τέτοια ψέματα. Δεν θα δεχτούν μια ομάδα να τους επιβάλει τη δική της θεώρηση της αιγυπτιακής ταυτότητας, είτε είναι ισλαμική είτε πολιτική με χακί στολή. Η Αίγυπτος είναι πολύ μεγάλη για να μπορεί να την περικλείσει κανείς σε ένα σύνθημα του τύπου “ο λαός θέλει αυτό ή εκείνο”. Πρέπει να έχουμε το θάρρος να προτείνουμε ριζοσπαστικές αναπαραστάσεις της καταστροφής την οποία ζούμε. Υπάρχει επείγουσα ανάγκη να διαλυθούν οι αξιοθρήνητες αναπαραστάσεις της αιγυπτιακής ταυτότητας, που έχουν συγκροτηθεί από αυταπάτες και μύθους και να σταματήσουμε να τις επιβάλλουμε στον κόσμο. Το εθνικιστικό στρατιωτικό κράτος πέθανε, ο πολιτικός ισλαμισμός απέτυχε πριν ακόμη ξεκινήσει την προσπάθεια και η δημοκρατία δεν είναι τίποτε παραπάνω από ένα μέσο διαχείρισης των κρατικών υποθέσεων και διάκρισης των εξουσιών »- όχι μια νέα ιδεολογία.

Αυτό το νέο κύμα θα παρέμενε, με κάποιες εξαιρέσεις, περιορισμένο σε μια μυημένη πρωτοπορία, εάν δεν συντονιζόταν με ένα τεράστιο εναλλακτικό κίνημα που ανατρέπει τις σχέσεις μεταξύ κράτους και πολιτισμού, ένα κίνημα που υποστηρίζεται από τον ερχομό στο προσκήνιο καλλιτεχνών που οι θεσμοί έχουν βάλει στο περιθώριο. Το συγκεκριμένο κίνημα αναπτύχθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1990, μέσα από έναν αναβρασμό ειδών και ομάδων : κόμικς, κινηματογράφος, ραπ, ηλεκτρονική μουσική, έντεχνο τραγούδι, θέατρο, καλλιτέχνες δρόμου, γκράφιτι. Πλήθη νέων εισέβαλαν στη λεγόμενη « ανεξάρτητη » σκηνή, σε εταιρείες και χώρους που χρηματοδοτούνταν από οργανώσεις υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και από διάφορους μαικήνες.

Έξω από το κράτος και από τα μέσα ενημέρωσης

Οι πρώτες αναφορές τους δεν είναι ούτε ο Μαχφούζ ούτε οι τραγουδιστές Αμπντέλ Χαλίμ Χαφέζ και Ουμ Καλσούμ, αλλά ο Αχμέντ Ανταουΐγια και ο Σεΐχης Ιμάμ, αντεργκράουντ τραγουδιστές, για τους οποίους αδιαφορούσε η κρατική κουλτούρα και η αγορά. Τα μέσα επικοινωνίας τους ; Το Διαδίκτυο και το YouTube. Έτσι, η μουσική « ελέκτρο σαάμπι » (mahragan) [11], που κάνει πάταγο στην Αίγυπτο, με κύριους εκπροσώπους τους μουσικούς Ουεζά, Οκκά και Ορτέγκα, ξεκίνησε από τα απομεινάρια του ηλεκτρονικού εξοπλισμού που πωλούσαν οι παλιατζήδες με τα τρίκυκλα στις παραγκουπόλεις, για να φτάσει σήμερα στην κορυφή της ακροαματικότητας.

Ωστόσο, όπως η πρακτική του γκράφιτι και η κουλτούρα των οπαδών ποδοσφαιρικών ομάδων (των ultras), η κουλτούρα mahragan, λόγω της χρησιμοποίησης του σώματος στον δρόμο και λόγω της ανατροπής των κανόνων, είναι φορέας πολύ βαθύτερων κοινωνικών και πολιτιστικών ανακατατάξεων από ό,τι η ρητορική των εξαπτέρυγων του στρατηγού Αλ-Σίσι για τη διαφθορά και τον ισλαμισμό.

Το πραξικόπημα της 3ης Ιουλίου, που υποστηρίχθηκε από το μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού, αποκάλυψε τις πολλαπλές όψεις της αιγυπτιακής επανάστασης -με ορισμένους να ζητούν την πτώση του καθεστώτος, ενώ άλλοι ονειρεύονταν να επανεφεύρουν το κράτος- επέτρεψε, όμως, πάνω απ’όλα, τον ορισμό νέων « τόπων πολιτισμού », η επιρροή των οποίων έχει γίνει δυνητικά τεράστια με τη χρήση των νέων τεχνολογιών.

« Η επανάσταση αποκάλυψε τη συμπαιγνία πολλών “αντιφρονούντων” του καλλιτεχνικού κύκλου με τα σύμβολα του καθεστώτος που υποτίθεται ότι πολεμούσαν », δηλώνει ο συγγραφέας Ράκα. « Συνέβαλε, επίσης, στον προσδιορισμό των πραγματικών πολιτιστικών τόπων, υπαρκτών και δυνητικών. Οι τόποι αυτοί βρίσκονται πλέον έξω από το κράτος και από τα μέσα ενημέρωσης, ακόμη και τα μη επίσημα, και έξω από τους αριστερούς πολιτιστικούς κύκλους, οι οποίοι τοποθετούνται εντός του κρατικού πλαισίου, με ιδέες και παραδόσεις που, δεν υπάρχει πια καμία αμφιβολία, αν και εχθρικές προς την παγκοσμιοποίηση, αντιτίθενται στην αλλαγή ».

Notes

[1] Alaa El-Aswani, L’Immeuble Yacoubian, Actes Sud, Παρίσι, 2006.

[2] Christophe Ayad, « Les intellectuels égyptiens justifient le coup de force mené par l’armée », Le Monde, 13-8-13.

[3] « L’Etat triomphe » (στα αραβικά), Akhbar Al-Youm, Κάιρο, 3-11-13.

[4] Πρώτος πρόεδρος της Αιγύπτου μετά το πραξικόπημα των Ελεύθερων Αξιωματικών, στις 23 Ιουλίου 1952, και τη συνακόλουθη εγκαθίδρυση της δημοκρατίας.

[5] Naguib Mahfouz, Mémoires (στα αραβικά), Dar Al-Shorouk, Κάιρο, 2011.

[6] Richard Jacquemond, Entre scribes et écrivains. Le champ littéraire dans l’Egypte contemporaine, Sindbad-Actes Sud, Αρλ, 2002.

[7] Haytham Al-Wardany, Gens de la littérature incomplète (στα αραβικά), Dar Merrit, Κάιρο, 2003.

[8] Mustafa Zikri, « La littérature immature », πρόλογος στο βιβλίο Ce que sait Amin et cinq autres récits (στα αραβικά), Dar Al-Tanouir, Κάιρο, 2012.

[9] Nael El-Toukhy, La Quarantaine (στα αραβικά), Dar Merrit, 2013.

[10] Αναλγητικό που σήμερα χρησιμοποιείται στην Αίγυπτο ως ναρκωτικό.

[11] ΣτΜ : μουσικό ιδίωμα με τοπικά μουσικά στοιχεία και ηλεκτρονικές προσμίξεις.


Suivre la vie du site RSS 2.0 | Plan du site | Espace privé | SPIP | squelette